حق العمل کار و شخص ثالث

مسئولیت حق العمل کار در مقابل شخص ثالث یکی از مباحث حقوقی بحث برانگیز بوده و عقاید متفاوتی در مورد آن وجود دارد. در این مقاله ضمن تبیین این مسئله به ارائه ی برخی از نظریات می پردازیم. حق العمل کاری، قرار دادی است که میان دو شخص حق العمل کار و آمر بسته می شود. در حقیقت حق العمل کار نماینده ی آمر است. مطابق ماده ی ۳۶۴ ، اگر حق العمل کار تقصیر کرده باشد باید از عهده کلیه ی خساراتی نیز که دلیل آن عدم رعایت دستور آمر می باشد بر آید. به عنوان مثال، حق العمل کار تا زمان فروش کالا یا برگشت آن به آمر نسبت به نگهداری کالا مسئولیت دارد و در مقابل کالای فروخته شده حق العمل دریافت می کند.

در حقیقت حق العمل تعهدی است که مبنی بر انجام معامله به نام خود و به حساب دیگری انجام می گردد. ازین رو حق العمل کار ، علاوه بر آمر در مقابل شخص ثالث نیز مسئولیت دارد. حق العمل کار در برابر شخص ثالث مسئولیت مدنی دارد و باید کلیه ی خسارات را از باب مسئولیت مدنی پرداخت نماید.

حق العمل کاری ذاتا یک فعالیت تجاری می باشد. ممکن است عده ای حق العمل کاری را با دلالی اشتباه بگیرند، اما تفاوت آشکاری بین این دو وجود دارد. همانطور که از تعاریف «دلالی» و «حق العمل کاری» مشخص است، دلال خودش طرف معامله قرار نمی گیرد و لیکن در حق العمل کاری، حق العمل کار خودش طرف معامله است.

دلیل انتخاب حق العمل کار

در این جا این سوال مطرح می شود که چرا آمر به جای این که خود وارد معامله شود، معامله را به حق العمل کار واگذار می نماید. از جمله دلایل استفاده از حق العمل کاری، تخصص و مهارت شخص مورد نظر می باشد. حق العمل کاران در انعقاد معاملات و یافتن طرف معامله برای آمر مهارت دارند و آمر برای کسب سود بیشتر معامله را به آنان واگذار می نماید. علاوه بر این دلایل دیگری نیز جهت واگذاری معامله به شخص دیگر وجود دارد. ممکن است آمر زمان کافی برای انجام معاملات را نداشته یا این که نخواهد نامش در معامله فاش شود. به همین منظور برای کسب نتیجه بهتر و رسیدن به هدف خود، کار را به حق العمل کار واگذار می نماید. حق العمل کاری اجزا و عناصری دارد و مسئولیتی به عهده هر یک از این اجزا می باشد. لذا لازم است پیش از شرح مسئولیت حق العمل کار در مقابل شخص ثالث به معرفی طرفین معامله در حق العمل کاری بپردازیم.

طرفین معامله در حق العمل کاری

اولین نفر، فردی است که سفارش انجام معامله را به حق العمل کار می‌دهد، که با نام تاجر یا آمر از او یاد می شود. تاجر بودن این شخص الزامی نیست، اما براساس بند ۲ قانون تجارت تاجر تلقی می شود.

فرد دوم، حق العمل کار است که به تفصیل در مورد او سخن گفیتم. اما علاوه بر وجود آمر و حق العمل کار، شخص دیگری در معامله وجود دارد، این شخص ممکن است شخص حقیقی یا حقوقی باشد. به این ترتیب و براساس ماده‌ی ۳۵۷ قانون تجارت، سه طرف در قرارداد حق العمل کاری ایفای نقش می‌کنند. مسئولیت هر یک از طرفین به شرح ذیل است.

در ابتدا قرار داد بین دو طرف یعنی، حق العمل کار و آمر امضا می شود. حال نوبت معامله با شخص ثالث است. این شخص، طرف معامله‌ای است که حق العمل کار بر اساس قرارداد خود با آمر موظف به انعقاد قرار داد با اوست. این شخص ثالث نامیده می شود، زیرا هر چند برای انجام قرارداد حق العمل کاری وجود وی ضروری و اساسی است، اما در لحظه‌ی تشکیل قرارداد وجود او ضروری نمی باشد. به بیان دیگر چون این فرد در هنگام عقد قرار داد بین آمر و حق العمل کار حضور ندارد شخص ثالث لقب می گیرد. اما در این جا این سوال مطرح می شود که شخص ثالث در معامله چه جایگاهی دارد و مسئولیت او چیست؟ آیا حق العمل کار در مقابل شخص یا اشخاص ثالث وظیفه دارد؟ در ادامه ی مبحث پاسخ این پرسش ها مورد بررسی قرار می گیرد.

شرح مسئولیت حق العمل کار در مقابل شخص ثالث

دیدگاه های متفاوتی در ارتباط با مسئولیت حق العمل کار وجود دارد. اما آن چه که واضح است، دو تعهد مستقیم بر عهده ی حق العمل کار می باشد. مسئولیت در مقابل آمر که باید او را از مراحل مختلف معامله مطلع سازد و دیگری مسئولیت حق العمل کار در مقابل شخص ثالث است که ایفای تعهدات قراردادی را بر دوش دارد. در هنگام معامله با شخص ثالث این حق العمل کار است که به صورت مستقیم وارد معامله می شود، اما سود معامله به آمر تعلق می گیرد. به جز آمر و شخص ثالث، حق العمل کار نسبت به فرد دیگر یا اشخاص ثالث دیگر مسئولیت ندارد، مگر در موارد استثنائی ( ماده١٩۶ ق.م.). به عنوان مثال، ممکن است حق العمل کار در عقدی که با طرف معامله منعقد میسازد، تعهدی نسبت به ثالث نموده باشد.

اما در مورد نقش شخص ثالث در قرار داد دو نظر متفاوت وجود دارد. با توجه به این که در این مورد تمامی قرار دادها شبیه نبوده و مفاد آن ها نسبی می باشد، اثر عقد نمی تواند متوجه شخص یا اشخاصی شود که هیچ دخالتی در انعقاد آن نداشته اند. لذا بر اساس برخی از نظریه ها شخص ثالث نقش و دخالتی در قرار داد ندارد. اما نظر مخالف می گوید قبول شخص ثالث برای استقرار آن امری ضروری است. یعنی تعهدی که به سود شخص ثالث است قبل از قبول او ثابت تلقی نخواهد شد. طبق این نظریه، قرارداد تنها وابسته به حق العمل کار و آمر نیست و شخص ثالث نیز در آن دخالت دارد .

به طور کلی می توان گفت در تعهد به سود شخص ثالث، دو طرف یعنی حق العمل کار و آمر نقش اصلی را بازی می کنند و شخص ثالث شخصی است که منتفع از قرار داد است . نظر به این که در تعهد به سود شخص ثالث طرفین که ضامن این سود هستند می توانند اقاله کرده و آثار عقد را به جای نخستین بازگردانند. در این میان اگر سودی که به شخص ثالث داده شده ، نزد وی باشد مسترد می شود و در صورت تلف شدن تعهدی نسبت به جبران آن ندارد.