مسئولیت متصدی حمل بار قبل و بعد از تحویل

حمل ونقل بار از جمله ارکان مهم اقتصاد، تجارت، رفاه اجتماعی، امنیت، حاکمیت و سیاست است. ازین رو توجه به آن در پیشبرد اهداف اقتصادی و سیاسی و… موثرخواهد بود. علاوه بر حمل و نقل داخلی، حمل و نقل بین المللی جهت انتقال کالاها از کشوری به کشور دیگر انجام می شود. حمل و نقل بین المللی ممکن است به روش های مختلف زمینی، دریایی و هوایی انجام شود. از بین انواع روشهای حمل ونقل، حمل ونقل جاده ای جایگاه ویژه خود را دارد و دارای قدمت بیشتری میباشد. در سال ۱۹۹۷، به طور متوسط ۴۲ درصد حمل ونقل بین کشورهای اروپایی از طریق حمل ونقل جاده ای انجام می شد.
کنوانسیون قرارداد حمل‌ونقل بین‏المللی جاده ای در سال ۱۹۵۶ تدوین گردید. کشورهای بسیاری از جمله ایران مفاد این قرارداد را مورد توجه قرار دادند. براساس این کنوانسیون، متصدی حمل‌ونقل زمینی در مورد خسارات وارده به فرستنده و گیرنده کالا، دارای مسئولیت می‌باشد. این مسئولیت شامل تعهداتی است که متصدی حمل بار قبل و بعد از تحویل کالا دارد. ایران در سال ۱۳۷۶ به کنوانسیون حمل ونقل بین المللی جاده ای پیوست. بر صاحبان کالا که در حوزه ی حمل ونقل بین المللی مشغول به فعالیت هستند، لازم است با مفاد این کنوانسیون آشنا شوند.
مسئوليت متصديان حمل ونقل از نوع مسئوليت ضمانی، قراردادی بوده و متضمن تعهد به نتيجه است. مسئولیت متصدی حمل بار، از زمان تحویل محموله آغاز شده وتا رسیدن آن به دست گیرنده ادامه دارد. متصديان حمل ونقل مسئول اعمال خدمه و نمايندگان خود در طول مدت حمل می باشند.
بيمه مسئوليت متصديان حمل ونقل در کشور ما اجباری می باشد ولی بيمه محمولات اختياری است. معمولا متصدیات حمل و نقل به نمايندگی از صاحبان کالا اين محمولات را بيمه می نمايند.
در هنگام بروز خسارت معافیت هایی برای متصدی حمل بار در نظر گرفته شده است. موارد معافیت مطرح محدود به قوه قاهره نیست و در این مورد خطرات ذاتی حمل و نقل زمینی مورد توجه قرار گرفته است. اما استناد به معافیت ها احتیاج به اثبات رابطه سببیت با خسارت ایجاد شده می باشد. همچنین مرور زمان می تواند به عنوان دفاعیه در کنوانسیون پیش بینی شود.

 قوانین حمل و نقل کالا

مسئولیت متصدی حمل بار قبل از تحویل

قرارداد حمل و نقل تابع مقررات عقد وکالت است. بدین شرح که متصدی حمل و نقل کالا مانند وکیل، امین محسوب می شود. این شخص موظف است تا پیش از نقل کالا، به مواردی مانند نشانی صحیح گیرنده، محل تحویل کالا، تعداد و میزان کالا و محتوای بسته بندی ها توجه نماید.
همچنین مدتی که کالا باید در آن مدت تحویل داده شود، مسیر حمل کالا و تعیین قیمت اشیای گران بها اهمیت ویژه ای دارد و باید پیش از حمل کالا توسط متصدی حمل بار بررسی شوند.
ارسال کننده کالا نیز باید در بسته بندی کالا دقت لازم را به عمل بیاورد. درصورتی که این کار به درستی انجام نشود، خسارت ناشی از انجام ندادن این کار به عهده ی ارسال کننده است.
درمواقعی که عیب بسته بندی کالا معلوم باشد و متصدی حمل و نقل توجهی به آن ننموده باشد، متصدی حمل و نقل مسئولیت آن را به عهده خواهد گرفت.

مسئولیت متصدی حمل بار بعد از تحویل

زمانی که کالا در تصرف متصدی حمل و نقل است، ارسال کننده تحت شرایطی می تواند کالا را مسترد نماید. درخصوص نحوه استرداد محموله توسط فرستنده و آثار آن، با توجه به پيش بيني موضوع در ماده ٣٨٢قانون تجارت و اعلام مواردي در ماده ٣٨٣ اين قانون، مبني بر منتفي بودن اين حق استرداد مي توان گفت با تحقق هر کدام از اين موارد – مشروح در ماده ٣٨٣ – تعهد متصدي حمل ونقل به نوعي در مقابل گيرنده کالا ايجاد مي شود و ملزم به عمل به تعهدات خود مي باشد. استرداد کالا استثنائاتی دارد که عبارتند از: بارنامه توسط ارسال کننده تهیه و به وسیله متصدی حمل و نقل به گیرنده کالا ارسال شده باشد. متصدی حمل و نقل، رسیدی به ارسال کننده داده و ارسال کننده نتواند آن را پس بدهد.
در صورتی که متصدی حمل و نقل به گیرنده کالا اعلام کرده باشد، کالا به مقصد رسیده و باید آن را تحویل بگیرد. درصورتی که پس از رسیدن کالا به مقصد، گیرنده ی کالا درخواست تحویل کرده باشد. متصدی حمل و نقل موظف است طبق دستور گیرنده عمل نماید.
اگر گیرنده کالا آن را قبول نکند و یا هزینه ی حمل و نقل را پرداخت ننماید، برعهده ی متصدی حمل و نقل است که مراتب را به اطلاع فرستنده برساند. در این شرایط باید کالا نزد متصدی حمل و نقل یا شخص ثالث به عنوان امانت نگه داری شود.
در این حالت مخارج و هر نقص و عیبی که در کالا به وجود بیاید به عهده ارسال کننده خواهد بود.
اگر تکلیف کالا توسط متصدی حمل و نقل و یا گیرنده مشخص نشود، فرد می تواند کالا را پس از کسب اجازه از دادستان محلی یا نماینده ی او به فروش برساند.
لازم به ذکر است، درصورتی که متصدی حمل و نقل نتواند تلف شدن یا گم شدن کالا را به دلیل کوتاهی فرستنده و گیرنده اثبات نماید. یا اینکه اثبات کند حوادثی منجر به مفقود شدن کالا شده است و به هر دلیل دیگری نتواند خود را تبرئه نماید. مسئولیت کالای گم شده یا ازبین رفته با او خواهد بود‌.
شرایط اقامه ی دعوی علیه متصدی حمل بار
اقامه دعوي عليه متصديان حمل ونقل دارای چند شرط است که عبارتند از : ١ -ذينفع بودن ٢ -اهليت داشتن ۳ -داراي سمت باشد. در اينگونه دعاوي، خواهان ممکن است ارسال کننده، گيرنده، خريدار و يا بيمه گر باشد.
با توجه به این که، مسئوليت متصديان حمل ونقل قراردادی است، نظرات و تحلیل های متنوعی در این زمینه بیان شده است . برخی معتقدند اثبات ذینفع بودن، اهلیت و سمت برای طرح دعوی کافی است. گروه دیگر می گویند شخص يا اشخاصي که در اسناد حمل ونقل بخصوص بارنامه نام آنها قيد شده است دارنده چنين حقي مي باشند. همچنین در برخی موارد این نظر مطرح می شود که مالکيت خواهان درمحموله در اين خصوص شرط است.